641 Bu konuda bkz. Swami Vivekananda , Complete Wordks of Swami Vivekananda, Vol. I, 421, 425, 428

642 ibid. , Vol. I , sh.422-3

643 ibid. Vol. I, sh. 382 ve d.

644 ibid. Vol. I, sh. 428

645 Her ne kadar Hint felsefesi Vedantism, Brahmanism, Budizm gibi yollarla Kisi'yi Tanri ayniyeti icerisinde yogurup üs+un ahlak ve 'etik" anlayisinin temellerini saglamis ise de, yanlis bir olusum nedeniyle dünya yasamlarini önemsiz kilmis ve bu yüzden miskinlik yaratici bir sonuç olusturmustur.

646 Örnegin . Tanri'nin dünya'yi 7 günde yarattigina dair Kur'an ayet'leri için bkz. LVI:57; L:37; ve XXV:60

647 Kur'an : LI:47; XLIV: 38

648 Kur'an XXI: 34

649 Kur'an XVI: 12

650 Kur'an : LXIX: 34; LII: 43; XX:110; II:256 ; X: 69; LXIV : 6; III: 40; vs

651 Kur'an VI: 125

652 Bu hsusuta bkz. A. Toynbee , Christianity Among the Religions of ten World , (New York 1957)

653 Bkz. J.W. Swetman , Islam and Christian Theology , (London 1947) Vol. II, sh. 178 ve d.

654 Swetman , age, Vol.II, sh. 179

655 Bkz. Arsel, Teokratik Devlet Anlayisindan... sh. 178 ve d.

656 Bir baska siir'inde de söyle der: "Hiç bir zaman Tanri'ya cehennem korkusu ya da cennet'e girme hevesiyle tapmadim; eger sadece bu düsüncelerle ona tapmis olsam, kiralik hizmetciden farkim olmazdi. Tanri'ya sadece ve sadece tanri askiyle taparim..." Bu hususlar için bkz. Qassim al-Samarrai , The Themes of Ascension in Mystical Writings, (Baghdat 1968) sh, 110

657 Bu özlem içerisinde bir sufi söyle der: "Muhammed göklere yükseldi, sonra geri geldi. Tanri adina yemin ederim ki eger ben o noktaya erisseydim, bir daha geri dönmezdim...". Bkz. Samarrai , age, sh. 91

658 Istanbul 1936 (Edition Dedering). B

659 Kahire 1938 (Edition Arberry). Ayrica al-Muhasibi 'nin Kitab al-Ri'aya li hukuki'llah ( Gibb Memorial, 1940 ; Edition M.Smith) ; ve bkz. Samarrai , age, sh.106

660 Walter Nigg , The Heretics , (New York 1962) sh. 138

661

662

663 Bir baska çeviri söyledir: "Geberesice insan ne de kafirdir" (80 Abese 17)

664 Bu konuda bkz. Arsel, Arap Milliyetciligi ve ...., sh. 1-30

665 al-Hallac 'in eski Yunan felsefesi hayranlarindan oldugunu kanitlayanlar arasinda Kutb Kastallani ve Ibn Teymiyye gibi ünlüler vardir.

666 Bu ayet'lerde Tanri'nin, yer yüzünde bir halife olmak üzere Adem' i yarattigi, ona her seyin adini ögrettigi vs yazilidir.

667 Ibn Hallikan 'nin Vefayat 'inda yer alan bu si'ir'lerin Ingilizce çevirisi icin bkz. Ibn Khallikan, Biographical Dictionary (Slane's translation, Paris 1843, Vol. I, sh. 423) . Ayrica bkz. Reynold A. Nicholson, Mystics of Islam, (London 1914) sh. 149 ve d. Fransizca çeviri için bkz. Akhbar al-Hallaj , Recueil d'Oraison...du Martyr Mystique de l'Islam Husayn Ibn Mansur Hallaj (Traduit par L. Massignon et P. Kraus, Paris 1957) sh. 116 ve d. Ayrica bkz. Le Diwan d'al-Hallaj ;(Traduit par LL.Massignon in "Journal d'Asiatique" Janvier-Mars 1931, Tome CCVIII, sh. 29, 46)

668 Bu si'ir'lerin Ingilizce çevirisi için bkz. Eric Schroeder, Muhammad's People , (London 1955) sh. 524.

669 Schroeder, age, sh. 526.

670 Schroeder, age, sh. 541

671 Söylendigine göre bu al-Makki 'dir)

672 Bu hususlar icin O.H.Thompson 'un The Moslim World adli dergide (Vol. XIX, No. 4. Oct. 1929, sh. 383-402) yayimladigi "Al-Hallaj, Saint and Martyr " baslikli yaziya bakiniz.

673 Bu alinti için bkz. Schroeder, age, sh. 540

674 M. Fahri adindaki bir müslüman yazarin Islam felsefesi tarihi ile ilgili olarak yayimladigi su kitaba bakiniz: M. Fakhry , A History of Islamic Philosophy , (Columbia University Press 1970) sh. 274-5

675 Maide Shüresi'nin 33cü ayet'inde: "Allah'a ve Rasulüne savas açanlarla yeryuzünde bozgunculuk etmiye kosanlarin cezasi ancak öldürzülmektir, yahut asilmaktir, çapraz olarak elleriyle ayaklarinin kesilmesidir, yahud bulunduklari yerden sürülmeleridir..." (5 Maide 33), diye yazilidir.

676 al-Sibli ' nin biraktigi bir yapit yoktur; onun düsüncelerini çesitli yazarlar dile getirmislerdir. Yukardaki hususlar için bkz. Ibn Hallikan , age , Cild I, sh. 424-5 ; Ayrica Ibn Fatik 'in anlattiklari için bkz. Akhbar al-Hallaj , Recueil d'Oraison...(Paris 1957; Çeviri L.Massignon - P. Kraus ) sh. 156, 176

677 Riyakarligi o kertededir ki , bir yandan al-Hallac' i suçlarken, diger yandan gizliden gizliye onun fikirlerini yüceltirdi.

678 al-Sibli 'nin yasamlariyle ve yukardaki hususlarla ilgili bilgileri al-Kudat al-Hamadani'de bulmak mümkündür. Yabanci kaynaklar için bkz. A.J. Arberry , A Sufi Martyr; The Apologia of 'Ain al-Qudat al-Hamadani , (London 1969; Transl. by A.J.Arberry) sh. 60. Ayrica bkz. Schroeder , age , sh. 521

679 Mevlana, Divan-i Kebir'den Seçme Siirler , (Ma'arif Basim Evi, Istanbul 1959) sh. 90

680 Divan-i Kebir , sh. 28

681 Mevlana , Fihi Mafih , (Maarif Basin Evi, Istanbul 1954; Ceviren: Meliha Tarikahya) sh. 214

682 Fihi Mafih, sh. 128-9

683 Fihi Mafih , sh. 22 ve d.

684 Mevlana , Mesnevi ( Istanbul 1957, Maarif Basimevi) Cilt VI, sh. 42

685 Fihi Mafih , sh. 3-4

686 Fihi Mafih , sh. 23

687 Fihi Nafih , sh. 22-23

688 Mesnevi adli yapitinda Mevlana , biri müslüman, öbürü hiristiyan ve üçüncüsü de yahudi olan üç yolcu ile ilgili olarak yukardaki gorüslerini ortaya vurmustur. Bkz. Mesnevi , VI, sh. 188.

689 Bu konuda bkz. Vecihi Timuroglu , "Bilimin Bagimsizligi ve Türk-Islam Sentezi Üzerine " ( "a b c Dergisi", Eylül 1989, sayi 42, sh. 22-26) ; ayrica bkz. Aflaki , Manakib'el Arifin (Türk Tarih Kurumu, Ankara 1980) cilt XI, sh.262

690 Bu konuda daha genis bilgi için bkz. Arsel , Arap MilliyetciliGi ve Türkler... , sh. 1-30

691 Fihi Mafih, sh. 130

692 Buna benzer daha pek çok hükümler vardir. Ornegin Sura Suresi'nde : "Bir kötülügün karsiligi , ayni sekilde bir kötülüktur...Ama kim avf'eder barisirsa, onun ecri Allah'a ait'tir" (42 Sura 40), diye yazilidir. Nahl Suresi'nde de söyle yazilidir: "Eger azab'ederseniz size yapilanin ayniyle azabedin...Sabrederseniz bu sabredenler için daha iyidir..." (16 al-Nahl 126). Her ne kadar bu bazi ayet'lerde sanki sabretmenin daha hayirli olacagina isaret edilmis ve bu is kisi'nin seçimine birakilmistir. Bu itibarla kisi bakimindan kötülügü , "kötülükle" karsilamanin sakincali hiç bir bir yönü yoktur. Çünkü kötülüge karsi iyilikle karsilik vermesi emredilmemistir; kötülüge kötülükle karsi koyarsa günah islemis sayilmaz.. Oysa ki sarap içmesi ya da resim yapmasi kesinlikle yasaklanmistir ve bu yasaklara riayet etmedigi taktirde günah islemis sayilir.

693 Kur'an'in Ahzab Suresi'nde söyle yazili: "...Pek zalim ve pek cahil olan insan..." (33 Ahzab 72)

694 Diyanet çevirisinde Tevbe 111.

695 Fihi Mafih..., sh. 23-24

696 Fihi Mafih ..., sh. 28

697 Bu sözleri, sahabenin büyüklerinden sayilan Ebuzer-i Gifari 'nin rivayet ettigi kabul edilir. Bkz. Mesnevi , VI, sh. 422

698 Mesnevi..., VI. sh. 356, 358

699 Mesnevi..., VI,, sh. 313, 422

700 Mesnevi ..., VI, sh. 358

701 Mesnevi ..., VI. sh. 393

702 Mesnevi ..., VI, sh. 360

703 Mesnevi ..., VI, sh. 354

704 Mesnevi..., VI, sh. 352-5

705 Seriat kaynaklarinda Nuh 'un karisinin adi Valiya 'dir ve güya Nuh 'u kavmine "mecnun" olarak tanitmis ve bu nedenle günah islemistir. Kur'an'da Lut 'un karisi ile Nuh 'un karisinin "inkarcilardan" olduklari ve bu yüzden günahkar sayildiklari yazilidir . bkz. 66 Tahrim 10

706 Bilindigi gibi Habil ve Kabil , seriat kaynaklarinin bildirmesine göre Adem' in iki ogluduralr. Kur'an'in Maide Suresi'nin 27-35ci ayet'lerinde bunlardan söz edilir fakat ad'lari zikredilmez. Sadece kardeslerden birinin, nefsine kapilarak diger kardesini öldürdügü yazilidir. Bir anlatisa göre güya Habil ve Kabil , iki kiz kardesten daha güzelini almak için kurban kesmek istemisler ve fakat Kabil kendi kurbani'nin Tanri tarafindan kabul edilmedigi görünce kiskançliga kapilip kardesi Habil 'i öldürmüstür. Bir baska anlatisa göre ise Habil bir cennet kizi ile ve Kabil bir cin kadini ile evlenmek durumunda birakilmis oldukalrindan Kabil buna razi olmamis ve bu yüzden kardesi Habil 'i öldürmüstür. Bütün bu hususlarI al-Sa'labi 'nin Kisas al-anbiya adli yapitinda ve Tabari' nin Tarih 'inde bulmak mümkündür.

707 Bu hususlar için bkz. Arsel, Seriat ve Kadin,

708 Fihi Mafih..., sh. 130

709 Fihi Mafih..., sh. 141

710 Mesnev ..., VI, sh. 19

711 Bu konuda bkz. Gazali ' age (1975), IV, 472

712 Örnegin Kur'an'in En'am Suresi' nin 125ci ayetine bakiniz.

713 Bu olay için bkz. Mevlana , Fihi Mafih , sh. 240-242

714 Bu temennisine bir de su sözleri eklerdi: "Yahud Ebu Cehl ile (destekle)...". Çünkü Ebu Cehl, tipki Ömer b. Hattab gibi, kendi zamaninda korkusuzlugu ve mertligi ile taninmisti. Fakat bilidigi gibi daha sonra Ömer islamiyeti kabul ettigi halde Ebu Cehl etmemis ve bu yüzden Muhammed 'in düsmanlik besledigi bir kimse olmustur.

715 Mevlana , Fihi Mafih , sh. 242

716 Mevlana , Fihi Mafih , sh. 242

717 Mevlana ayni zamanda oldukca çelismeli bir kafa yapisina sahiptir ki, seriat egitimiyle yetismis kimseler için bu dogaldir. Bu çelismelerden bir örnek olmak üzere onun, "tesettür" konusundaki görüsüne deginmek mümkündür. Kadin'in örtünmesi konusunda seriat'in öngördügü emirleri zorunluk olmaktan çikarmak düsüncesiyle söyle der: "Sen ne kadar kadina -' Kendini sakla, örtün!-' diye emretsen, kendini gosterme arzusu onda o nispette fazlalasir. Halkta da gizlendiginden dolayi o kadini görmek temayülü o kadar artar. Su halde sen oturmus, iki taraftan bu görmek ve görülmek arzusunu, ragmebtini arttiriyor ve bununla da onu islah ettigini zannediyorsun. Bu yaptigin sey fesatciligin ta kendisidir..." . Bkz. Fihi Mafih, sh. 132-133.

Ne yazik ki Mevlana , bu olumlu görüslerini yukarda belirttigimiz sorunlara uygulayamamistir.

718 Abu'l -Ala olarak da çagirilir. Miladi 937 yilinda Suriye'de Haleb'e yakin M'arra köyünde dünya'ya gelmistir.

719 Ahmed Ates 'in Islam Ansiklopedisi 'nde Ebül' Ala ile ilgili yazisina bakiniz.

720 Kitabin asil adi "Luzüm mala yalzam " 'dir ki "Luzümu olmiyan luzümluluk" anlamina gelir.

721 Bu satirlar Lüzimiyat 'tan alinmadir. Bu kitab'in Ingilize çevirisi için bkz. The Luzümiyat of Abu'l-Ala al-Ma'arri (New York 1918) , sh. 35

722 Luzumiyat... , sh. 68

723 Bu siir'ler için bkz. U. Wayriffe , Arabica-Islamica (London 1935) sh. 358-9

724 Luzumiyat , sh. 68

725 Abu'l Ala 'nin bu konudaki siir'leri için bkz. J. M. Robertson , A Short History of Freethought , (London 1915) vol. I, sh. 261. Ayrica bkz. Ma'arri, Abu'l Al Ala , The Deception of Outward Appearance and Arabic Poem (Transl, by C. Chappelow, London 1765, sh. IX

726 Bkz. Arabica- Islamica... sh. 358-9

727 Luzumiyat, sh. 48

728 Luzumiyat, sh,63

729 Luzumiyet, sh. 86

730 Luzumiyat, sh. 64

731 Luzumiyat, sh. 71

732 Luzumiyet, sh. 67

733 Luzumiyat, sh. 69

734 Ebu'l Ala 'nin "ahlak" ve "fazilet" anlayisi konusunda yabanci kaynaklardan yararlanmak isteyenler için, bkz. Reuben Levy , The Social Structure of Islam (Cambridge, 1962) sh. 238-9 ; R.A. Nicholson , Studies in Islamic Poetry (Cambridge 1922 ) sh. 153, 190,198

735 Bu konuda Bkz. Ibn Hallikan 'in Vefayat al A'yan va abna al-zaman. Bu kitabin M. de Slane tarafindan yapilan ingilizce çevirisi için bkz. Ibn Khallikan, Biographical Dictionary (Paris 1843) Vol. I. sh. 96çevirisinde bkz.

736 al-Bayadi 'nin bu satirlari icin Ibn Hallikan' in Vefayat al A'yan va abna al-zaman yapitina bakiniz. Bu kitabin 1967 yilinda Karasi'de yayinlanan Ingilizce çevirisi için bkz. Ibn Khallikan, Wafayat al-A'yan wa abna as-Zaman (Transl. by M. de Slane; Karachi 1967) , Vol. V, sh. 252

737 Bu alinti için bkz. Ebu'l ula el-Maarri (Istanbul 1981; çeviren M.S. Hanioglu) sh. 160/n.5

738 Luzumiyat, sh. 73

739 Nicholson , age, (1921) , sh. sh. 146

740 Bu konudaki bazi örnekler için bkz. "The Risalatu'l Ghufran by Abu'l Ala al-Ma'arri " ( "The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland" ; 1902, Transl. by. R.A. Nicholson) sh. 356

741 Luzumat , sh. 58

742 Nicholson, age (1921), sh. 144

743 Nitekim kendisi çocuk sahibi olmadigi gibi, çocuk yapmanin hata oldugunu anlatmak için mezar tasina su satirlarin yazilmasini istemistir: "(Dünya'ya gelmis olmamin) günah ve hatasi babama ait'tir; Hiç kimse bana böyle bir günah yükleyemez...". Bu hususlar için bkz. Ibn Hallikan, age, (1843), Vol. I, sh. 96

744 Bu konuda Ebu'l Ala 'nin çesitli kimselere yazdigi mektuplari gözden geçirmek gerekir. Bu mektuplardan bazilari için bkz. D. S. Margoliouth , The Letters of Abu'l-ALa of Ma'arrat al-Nu'man , ("Anectoda Oxomiensia", Oxford, 1989) sh. 49

745 Ebu'l Ala 'nin yazdigi mektuplar Sahin Efendi tarafindan Rasa'il Abu'l Ala al-Ma'arri (Beyrut 1894) adi altinda toplanmistir. Bu yapitin ingilizce çevirisi için bkz. Margoliouth, age (Oxford 1989)

746 Bu konuda bkz. Nicholson , age , (1921), sh. 198

747 Bkz. Burhan Toprak, Yunus Emre Divani, (Aksam Matbaasi, Istanbul 1934), sh.14-17

748 Yunus Emre Divani 'ndan Bkz. Toprak, age, (sh. 98)

749 ibid. (sh. 182)

750 ibid. (sh. 194-5)

751 "Miskin" sözcügü'nün karsiligi "Zavalli" , "Acinacak" , "Çok fakir" gibi anlamlarda yatar. Yunus Emre kendi kendisini, hemen her si'ir'inde "miskin" olarak tanitmaktan zevk alir. Kendisi gibi her kesin de bu sözcükle çagirilmasini ister:

"Adimiz miskindir bizim

Düsmanimiz kindir bizim

Biz kimseye kin tutmayiz

Kamu alem birdir bize" derken, seriat'in kindar yönlerine (örnegin "Kisas" emirlerine) karsi dikilir olmakla beraber kisi'yi zavalli bir kerteye indirmenin ne kadar olumsuz sonuçlar yaratabileceginden habersiz görünür.

752 Yunus Emre Divani' nindan. sh. (196-7)

753 ibid. (sh. 99)

754 Bir si'ir'inde söyle der: "Dört kitabi okumadan, ayirip seçmek olmadan

Ben okudum sebakimi Kuran'da hanende idim

. . . . . . .

Halk içinmde dirlik düzen dört kitabi dogru yazan

Ag üstünde kara dizen ol yazilan Kuran benen"

755 Bilindigi gibi Kur'an'a göre yeryüzü "Dar-ül Islam" (yani müslümanlarin yasadigi yerler) ve "Dar-ül Harb" (yani kafirlerin yasadigi yerler) diye ikiye ayrilmis olup birincilerin ikincilere savas (çihad) açmalari emredilmistir. Örnegin Tevbe 5 ve 29.

756 Yunus Emre Divani , sh. 182

757 ibid. (sh. 162)

758 ibid. (sh. 69-70) . Yunus Emre' nin Muhammed'i yücelten diger si'ir'leri için bkz. Yunus Emre Divani, sh. 41, 69, 70, 151-2, 128, 210-211

759 Dört Kitap'la ilgili olarak biraz yukarda belirttigimiz si'ir'inden gayri bir baska si'ir'inde de söyle konusur:

"Dört kitabin manasi bellüdür bir elfde

Sen elif bilmezsin bu jice okumakdur"

Bir baska vesile ile de söyle der:

"Tevrat ile Incil'i, Furkan ile Zebur'u

Kur'andaki Ayeti nuru, cümle vucutta bulduk".

Bu si'irler icin bkz. Yunus Emre Divani, (sh. 89)

760 Örnegin "Yüz bin Peygamber" baslikli bir si'ir'inde , her ne kadar Muhammed'i bütün peygamberlerin basi (server'i) kabul etmekle beraber diger peygamberleri de över. Bu si'ir için bkz. Yunus Emre Divani, sh. 71

761 Muhammed'in söylemesine göre Kur'an'in asli Tanri' katinda bulunan Levht 'edir. Incil ve Tevrat Tanri tarafinda Hiristiyanlara ve Yahudilere verilmis kitap'lardir fakat Kur'an'daki esaslari kapsamaktadir. Bundan dolayidir ki bunlari ,Kur'an'in onayladigi Kitap'lar olarak kabul etmek gerekir, su sartla ki Kur'an'a aykiri yönleri geçerli olmasin. Bu konuda Kur'an'in bkz. Bakara 41,91,97 ve Al-i Imran 3, 50, ve Nisa ,47 ve Maide 46,48, ve Ahkaf 30, ve Saff 6 . Öte yandan Ibrahim 'den Musa' ya ve Isa' ya gelinceye kadar bütün peygamberlerin "Müslüman" olarak gönderildikleri de yine Kur'an ayet'leri ile belirlenmistir.

762 Bu alinti için Dursun Akçam ' in "Cumhuriyet " gazetesi'nin 1 Mayis 1978 tarihli nüshasinda yayimlanan "Almanya Zencileri" baslikli yazisina bakiniz.

763 Bu konuda bkz. Lewis S. Feuer, Spinoza and the Rise of Liberalism , (Boston 1958) sh. 192

764 Hatirlatalim ki semavi dinler genellikle Adem-Havva olayini hareket noktasi yapip kisi'nin (ve kisilerden olusan halk yiginlarinin) aklen ve fikren yetersiz oldugunu, ve ancak din emirlerine uymak suretiyle yasam olasiligina kavusacagini söylemislerdir.

765 Arsel, Teokratik Devlet..., sh. 525, 571

766 Bu konuda yabanci kaynak olarak bkz. G.H.Hourani, Averreos on the Harmony of Religion and Philosophy , (London 1961) , sh. 45, 49

767 "Süper mürsid" diye bilinen ve halk'a "ahmak" gözü ile bakan bu seriatci'nin 9 Subat 1978 tarihli Sabah gazetesindeki yazisindan alinti.

768 Bu konuda bkz. Arsel , Teokratik Devlet..., sh.300 ve d.

769 Bu adi Ibnünnefis seklinde okunmasi mümkündür.

770 Bu kitabin ingilizce çevirisi için bkz. Theologus Autodidactus of Ibn al-nafis (Edited by Max Meyerhof & J. Scahcht ; Oxford 1968)

771 Bu konudaki yabanci kaynaklar için bkz. E.I.J.Rosenthal , Political Thought In Medieval Islam, (Cambridge, England 1958) sh. 284 ; Ayrica bkz. A.J.Arberry , Avicenna On Theology , (London 1951) sh. 44-46

772 Abu Bakr Muhammad b. Yahya Ibn Bacce

773 Bkz. J. W. Draper, History of the Intellectual Development , (New York 1918), Vol.I, sh 137 ve d

774 H. Butterfiedl, The Origine of Modern Science, 1330-1800 , ( London 1962; Kitab'in ilk baskisi 1949 tarihinde yapilmistir)

775 Bu konuda bkz. Paul Tillich , A History of Christian Thought , (Haeper&Row, New York 1968) sh. 8-9

776 Her ne kadar din verilerini temelinden yikarcasina konusamamis olmasina, ve Papa'nin ve 'Enkizisyon" mahkemesi'nin emirlerine uyarcasina demeç'ler vermis bulunmasina ragmen, her seye ragmen bilimsel gerçeklerin din kitap'larinda bulunmadigini ortaya vurabilmistir.

777 Kitab'in ingilizce çevirisi için bkz. G. Gelilei , Dialoges On The Great World System , (Chicago 1953; Transl. by Salisbury) sh. 146

778 Lewis S. Feuer , The Scientific Intellectual: The Psychological Sociologiucal Origines of Modern Sciences , ( New York 1963, sh. 158, 163

779 Bu konuda bkz. Butterfield , age. sh. 166 ve d.

780 Bkz. Butterfield, age, sh.174

781 Daha önce gördügümüz gibi al-Hindi (ölümü870 miladi), ki eski Yunan felsefesine ilk yönelenlerdendir, Aristo 'ya hayran olmakla beraber halkin fikren gelisebilriligine inanmayanlarin basina gelir. Ona göre peygambelerin vahy yolu ile elde ettikleri bilgiler, akilci arastirma yolu ile elde edilen bilgilerin üstündedir. Bu konuda bkz. Richard Walzer , "The Rise of Islamic Philosophy" ,("Oriens" , 1950, Voil. 3, pp.4-7)

782 Abu Muhammed Ali b. Ahmed b. Sa'id b. Hazm , onbirinci yüzyil Endülüs araplarindan ünlü bir bilgin sayilir.

783 Kitab'in ingilizce çevirisi için bkz. "Ibn Hazm's Treatise on Ethics" (Transl. by A. R. Nykl , "The American Journal of Semitic Language and Literatures" , Vol. XL, October 1923; pp. 30-36)

784 al-Sehristani 'nin yukardaki kitabi'nin ingilizce çevirisi için bkz. al-Shahrastani , Kitab Nihayatu'l-Iqdam fi'ilmi'l Kalam , (Oxford University Press, 1934. Transl. by Alfred Guillaume) Yukardaki hususlar için pp. 91,159

785 Kitabin ingilizce çevirisi için bkz. George Makdisi , Ibn Qudama's Censure of Speculative Theology (London, 1962) pp. 18, 36

786 Ibn Kudama , age. sh. 43, 44

787 Ibn Teymiyye 'nin bu görüslerinin Kahire'de yayinlanan kaynaklari için bkz. Ibn Taimiya, Contribution +` une Etude de la Methodologie Canonique de Taki-d-Din Ahmad b. Taimiya ("Publication de l'Institut Français d'Archeologique Orientale" Le Caire MCMXXXIX, sh. 107)

788 Bu hususlar Kitab Fasl al-Makal'in cesitli bölümlerini olusturur. Kitabin ingilizce çevirisi için bkz. Averreos , On The harmony of Religion and Philosophy (London 1961 ; Transl. by. G.E. Hourani ) pp. 61 ve d.

789 ibid. sh. 61 ve d. ; Ibn Kudama 'nin benzeri gorüsleri için bkz. Makdisi, age,

790 De Haereticis sözcügünün Türkce karsiligi "Zindik" 'tir. Bu kitab için bkz. Roland H . Bainton, Concerning Heretics (Columbia University Press 1935) pp. 188

791 Joseph Leclerc . Toleration and the Reformation (Fransizca'dan Ingilizce'ye ceviri, 1960) , Vol. I,

792 Kitab'in ingilizce çevirisi için bkz. A Chronicle of Damascus 1389-1397 - al-Durra al-Mudia fi'l Dawla al-Zahiriya (University of California Press, Berkeley 1963; tranls. by William M. Brinner) Col. I, sh. 295

793 Arap atasözlerinin Ingilizce cevirisi için bkz. John Lewis Burchardt, Arabic Proverbs, Or the Manners and Customs of the Modern Egyptians , (London 1830) pp. 52. Yukardaki formül'ün ingilizcesi söyledir: "Ignorance that suppoorts me, is better than wisdom which I must support"

794 ibid. pp. 52

795 Bu konuda bkz. Bernard Lewis, Islam in History (London 1973) pp. 201

796 Bununla beraber sunu da söylemek gerekir ki Arnavut asilli Lutfi Pasa , askerlik, vergi ve diger hususlarda devlet islerinin olumlu yönde düzeltilmesine çalismistir. Onun yukarda belirttigimiz zihniyete yönelik olmasi, içinde bulundugu ortama uyma zorunlugundandir. Fakat yine de onu, halk'a deger veren bir kimse seklinde tanimlamak mümkün degildir.

797 Sari Mehmet Pasa' nin yukardaki kitabi'nin ingilizce çevirisi W.L.Wright tarafindan yapilmis ve Princeton Üniversitesi tarafindan 1935 yilinda yayinlanmistir. Yukardaki hususlar için bkz. sh. 118

798 Bu konuda bkz. Thomas Naff , "Reform and the Conduct of Ottoman Diplomacy in the Reign of Selim III, {1789-1807} , [ "The Journal of the American Oriental Society", 1963 , Vol. 83 no. 3, pp. 295-315. Yukardaki hususlar için bkz. sh. 311]

799 Teokratik Devlet Anlayisindan Demokratik Devlet Anlayisina (Ankara 1975)

800 ad-Damiri 'nin Hayat al-Hayavan adli yapitinda bu vahset olaylari uzun uzadiya hikaye edilmistir. Bkz. Cild. I, sh. 369

801 Bu hususta bkz. Ibn Hallikan, age , Vol. II, sh. 511, 569

802 Her iki kitab'in ingilizcesi için bkz. Muhammad Ibn Abd'l Jabbar al-Niffari , The Manafik and Mukhatabat ,( London 1935 ; Edition and tranls. by A.J.Arberry, ) Yukardaki hususlar için bkz. sh. 60-70

803 Bkz. M. S. Sözer , Kur'an'da Müspet Ilim, (Ankara 1964) sh. 53. Yukardaki alinti, düzeltilmis seklidir aslinin.

804 Celaleddin-i Rumi 'nin bu görüsleri için bkz. Mehmet Sükrü Sözer , Kur'an'da Müspet Ilim (Ankara 1964) sh. 55

805 Bu görüsler için Katip Çelebi 'nin The Balance of Truth adiyle G.L.Lewis tarafindan Ingilizce'ye çevrilen kitabina bakiniz. (London 1957) sh. 149

806 Sait Pasa Hatirati (Istanbul 1328 Hicri) sh. 423. Ingilizcesi için bkz. "Küçük Sait Pasa (1840-1914) As a Turkish Modernist" ("International Journal of Middle East Studies" , Cambridge University Press; Vol. I, April 1970. No. 2 pp. 124-132; 126)

807 Bu alinti için bkz. Daniel Lerner, The Passing of Traditional Society; Modernizing the Middle East , (New York 1958) sh. 396

808 Melik Sah 'in oglu döneminde yasayan Feriddedin Attar (MS 1120-1230) 'in bu yapiti'nin Fransizca çevirisi için bkz. Tezkere-i Evliye {Le Memoires des Saints} (Paris 1889; Traduit par A.Pavet de Courtelille)) . Yukardaki hususlar için bkz. sh. 3

809 Montesquieu , Consideration Sur Les Causes de la Grandeur des Romains et de Leur Decadence (Paris ?) sh. 34

810 Bir kaç örnek olmak üzere Necm 29; Hadid 20; Ra'd 26; al-An'am 32 gibi yet'ler3e göz atmak yeterlidir.

811 Bu konuda bkz. Serif Mardin , The Genesis of Young Ottoman Thought; A Study in the Modernization of Turkish Political Ideas ,(Princeton University Press, 1962) sh. 268

812 "Nef'iye Nazire" adli bir siir'inde , bugünkü dile çevrilmis sekliyle, söyle der: "Tanri yolunu aramak dogru aklin görevidir;

Eger sayet o (Tanri) yol göstermek ister ise

Akli rehber olarak öngörür".

Bu satirlarin asli için bkz. Hikmet Dizdaroglu (Derl.) , Sinasi; Hayati ve Eserleri, (Istanbul 1954; Yukardaki alinti için bkz. Mardin, age, sh. 268 . ayrica bkz. Ali Nihat Tarlan, "Tanzimat Edebiyatinda Hakiki Müceddid" ('Tanzimat' sh. 603)

813 Bazi yazarlar Sinasi' nin kanun anlayisini Osmanli-Islam geleneginin disinda sayarlar ve hatta Montesquieu ile Sinasi arasinda kanun anlayisi bakimindan benzerlik oldugunu söylerler. Bkz. Mehmet Kaplan , Sinasi'nin Türk Siirinde Yarattigi Yenilik. Bu hususta bkz. Mardin, age. sh. 271-3

814 Mardin, age , sh.267. Ayrica bkz. Mualla Anil (Derl.) , Sinasi, Muntahabat-i Es'arim (Istanbul 1945) sh. 12-15

815 Bu konudaki görüsleri için bkz. Mardin , age , sh. 367-8

816 Bu konuda 25 Aralik 1867 tarihinde "Muhbir" 'de yayinladigi "Paris'ten Bir Müslüman Mektubu" adli yazisi için bkz. Mardin , age , sh. 374

817 Bu konuda bkz. Falih R.Atay, Basveren Bir Inkilabci , (Istanbul 1954)

818 Bu konuda bkz. M.N.Özgön , Namik Kemal ve Ibret Gazetesi , (Istanbul 1938) sh. 49 ve d.

819 31 Agustos 1868 tarihli "Hurriyet" 'te : "Insan özgürdür, her zaman özgürluk pesindedir, özgürlükten yoksun etmek, kisi'yi gida'dan yoksun etmek gibidir" diye yazdigi görülür.

820 Örnegin Hürriyet' te çikan 29 Eylül 1868 tarihli "Usul-u Mesveret " adli yazisinda böyle görünür.

821 Yine Hürriyet 'te çikan "El Hak ya'lü ' (29 Haziran 1868), ve "Va-Sav-irhum fi'l-'ahir" (20 Temmuz 1868) tarihli yazilari örnek olarak verilebilir.

822 Mardin, age, sh.310

823 Bu konuda bkz. N.C.Kuntay , Namik Kemal Devrinin Insanlari ve Olaylari Arasinda , (Cilt II, sh. 484 ve d.)

824 Bu konularda bkz. Ira D. Kardiff , What Great Men Think of Religion,(Boston 1945)

825 Bu satirlar için Hürriyet gazetesinin 19 Ekim 1868 tarihli sayisinda çikan "Usul-u Mesverete Dair Geçen Numoralarda Münderiç Mektuplarin Besincisi" konusunda bkz. Mardin, age. sh. 108

826 Ziya Pasa 'nin fikirsel yönleri için bkz. Mardin, age. sh.337-359.

827 Paris'ten bir Mektup. Sultan Abüld Aziz Han'a Paris'te Cemiyet-i Ahrar Reisi Misirli M. Fazil Pasa Tarafindan Gönderilen Mektubun Tercümesidir (Dersaadet , Artin Asadoryan Matbaasi 1326/1908). Mektub'un Fransizcasi 1879 'da Kahire'de Lettre Adressee au feu Sultan Abdulaziz par le feu Prince M. Fazil Pacha, 1866 (Le Caire, A. Costagliola 1879). Bkz. Mardin , age. sh. 281 ve d.

828 Mardin, age. sh. 281 ve d.

829 Söylendigine göre yukardaki mektubu kendisi yazmis degildir; Ali Suavi 'nin söylemesine göre ona bu mektubu Ganesco adinda bir Romanyali hazirlamistir. (Bkz. Mardin, age, sh. 278, not. 6)

830 Bu konuda bkz. Louis B. Wright,, Middle Class Culture in Elizabethan England, (New York 1963) sh. 19, 81

831 Leon Radzinowich," The Attraction of Public Execution " (in The History of Popular Culture; Edited by N.F.Cantor-M.S.Wertman. New York 1968, The Mac Millan Co.. ) sh. 304

832 Alister Kershaw, "Popular Responses to the Guillotin" ( in History of Popular Culture, New York 1968) sh. 308

833 Bu hususlar için bkz. John Wiliam Draper , History of the Intellectual Development of Europe' , (New York 1918), Vol. II, sh. 202 ve d.

834 Draper , age , Vol.II, sh. 245, 249

835 ibid.

836 Bu konuda bkz. Robert S.McClenahan , "The Moslem's Mosque and the Christian's...", (in "The Moslem World" ; 1972 , Vol. XXXII sh. 159-166)

837 Bu konuda bkz. Arsel, Teokratik Devlet Anlayisindan..., (Ankara Hukuk Fakültesi Yayinlari ,1975)

838 Henry Charles Lea , The Inquisition of the Middle Ages; An Abridgment by M. Nicholson (New York 1961) sh. 229, 237

839 F.J.C. Hearnshaw , The Social and Political Ideas of Some Great Thinkers of the XVI and XVII Centuries , (Edited by Hearnshaw, New York 1967) sh. 98-101

840 Paul Tillich, A History of Christian Thought , (New York 1968) sh. 256, 274

841 Bu konuda bkz. SS.W. Baron , Modern Nationalism and Religion , (New York 1947) sh. 134

842 Baron, age . sh. 134

843 J. Fiske, The Beginning of New England , (Boston, Cambridge 1889), sh. 151

844 Bu konuda bkz. Arsel, Teokratik Devlet ... , sh.540 ve d.

845 Bu konuda bkz. Arsel, Teokratik Devlet..., sh. 571 ve d.

846 Bilindigi gibi Mu'tezile sinifi mensuplari , kisi davranislarinin alin yazisi olmayip irade ürünü seyler oldugunu ve yine bunun gibi Kur'an'in Tanri sözleri olmayip insan yapisi oldugunu kabul ederdi. Böylece kisilerin iyi ya da kötü davranislarinin Tanri'dan gelme degil fakat özgur irade'nin donucu oldugunu söylerlerdi.

847 Bu konuda yabanci kaynak olarak bkz. W.M.Patton, Ahmad Ibn Hanbal and the Mihna , (Leiden 1897) sh. 111-115

848 Miladi 781 yilinda Basra'da dogmus olan al-Muhasibi , tasavvufi düsüncenin ilk öncülerinden sayilir. Imam Gazali 'yi etkileyenlerden biridir. Akilciliga yönelmisligi pek yoktur; bu nedenle Mu'tezile sinifini dinsizlikle suçlardi. Onlari i'tibardan düsürmek için onlara onlarin silahi ile, yani diyalektik usullerle karsi koyardi. Bu arada Vahdet-i vücud gorüslerine sarilmisti. Bütün bunlardan dolayidir ki yobaz çevrelerin ve özellikle Ibn Hanbal 'in düsmanligini kazanmisti. Her gittigi yerde halkinsaldirilarina ugrayan al-Muhasibi , öldürülmek korkusu ile yilmis ve kösesine çekilmis ve bütün ömrünü korku ve sefalet icerisinde geçirmistir. Öldügünde cenazesine sadece dört kisinin geldigi örülmüstür. Oysa ki gerici çevrelerin ve halk yiginlarinin "dinsizdir" diye süçladiklari al-Muhasibi , Kitab al-Riaya adli yapitinda , kisilerin kendi güçleriyle kurtulusa çikamayacaklarini ve ancak Tanri'nin inayetiyle Cennet'e alinacakalrini söylemekteydi ki bu da Kur'an'in temel tezi idi.

Bu konulaer için bkz. Qassim al-Samarrai , The Themes of Ascension in Mystical Writings , (Baghdat 1968) sh. 103. Ayrica bkz. Margaret Smith, An Early Mystic of Baghdat; A Study of the Life and Teaching of Harith b.Asad al-Muhasibi, A.D. 781-857 (London 1935) sh. 5,7,14,16

849 R. Gaspar, "Le Tenouveau du Mo'tazilisme" ( Dans " Melanges Dar al-Maarif " 1957; sh. 146-148, 151)

850 Willam Howitt , A popular History of Priestcraft in All Ages and Nations (London 1834) sh. 402

851 Denis Hills , My Travel in Turkey ( London 1964) sh. 202

852 Bu alinti Farid al-Din Attar 'in Taksirat al-Evliya adli kitabindandir. Kitabin Arberry tarafindan ingilizce çevirisinde sh. 237' 238

853 Ünlü mutasavviflardan olan bu zat 13cü yüzyil'in ilk yarisi içerisinde ölmüstür.

854 Bu konuda yabanci kaynak için bkz. G. Makdisi , Ibn Qudama's Censure of Speculative Theology , ( London 1962) sh. 2-4

855 Bu hususlar Ibn Hallikan 'nin ünlü Vefayat al-a'yan ve anba abna al-Zaman adli yapitinda yer almistir. Slane 'in ingilizce çevirisi 1967 yilinda Karasi'de yayinlanmistir. Bu çevirinin 5ci cild'inin 383-391 ci sayfalarina bakiniz.

856 Bu dönemde Istanbul'da uzun bir süre yasamis olan Jucherau de Saint Denys adindaki bir Fransiz, 1819 yilinda yayinaldigi Revolution de Constantinople en 1807 et 1808 adli kitabinda (Paris 1819, iki cilt) , Osmanli halkinin kültür seviyesinin düsüklügünü ve gericiligini anlatir. Yukardaki hususlar için bkz. Vol. II, sh. 14, 26

857 Bkz. Maurice Andriuex, Rome , (New York 1968) sh. 79

858 ibid. sh.73

859 Bu konuda Naima Tarihi 'ne Hammer'in Osmanli Tarihi ile ilgili sayfalarina bakiniz. Yabanci dile çevrilmis olarak bkz. J. de Hammer , Histoire de l'Empire Ottoman, (Paris 1836); Naima , Annals of the Turkish Empire, From 1591 to 1619 , (Transl. by C. Fraser; London 1832)

860 Hammer, age ,Tome III, sh. 430 ve Tome VII; Naima, age , Vol. I, sh. 58,132

861 Bu konuda bkz. Arsel , Teokratik Devlet.... , sh. 580 ve d.)

862 Bu alinti için bkz. S. G. Wilson , Modern Movements Among Moslems , ( London 1916) sh. 66 ve d.

863 Bu konuda bkz. Arsel, Teokratik Devlet..., sh. 525, 571

864 J.B. Bury, The History of Freedom of Thought, (Oxford University Press 1952) sh. 15

865 Sanchez, age, sh. 20 ve d.; Ayrica bkz. Jeffrey B. Russell, Dissent and reform in the Early Middle Ages, ( Berkeley 1965) sh. 23 ve d.

866 A.D.White, A History of the Warfare... (New York 1960) Vol. I, sh. 313

867 Hatirlatalim ki Incil sözcügü Ahd-i Atiyk ve Ahd-i Cedid Kitap'larinin tumü için kullanilir genellikle.

868 White, age , Vol. I, sh. 313

869 J.S.Whale , The Protestant Tradition: An Essay in Interpretation (Cambridge/ England, 1955) sh. 132

870 Lewis Samuel Feuer , Spinoza and the Rise of Liberalism, (Boston 1958) sh.80 v.d.

871 J.Sanchez, Anti-Clericalism : A Brief History , (London ? ) sh. 57 ve d.

872 Peter Gay , The Enlightenment: An Interpretation . ( Volum I : The Rise of Modern Paganism ) , (New York 1968) ; Ayrica bkz. Paul Hazard, European Thought in the Eighteenth Century ( Cleveland 1963 ; Transl. by. J.L.May )

873 Sanchez, age , sh. 59

874 Ruhban sinifinin alt yapisinda bulunanlar, kendilerini deneten üst derecedeki din damalri grup'una karsi düsman olup kafa tutarlardi. Aralarinda Klise'yi savunanlar yaninda yerenler de vardi. Bkz. Sanchez, age. sh.59

875 Sanchez, age. sh. 20 ve d. ; Bu konuda daha genis bilgi için bkz. Leonard W. Lewy, Treason Against God ; A History of the Offense of Blasphemy, (New York 1981)

876 Bu konuda bkz. Harold Nicholson, The Age of Reason; The Eighteenth Century , (New York 1960) sh. 40 ve d. Ayrica bkz. Thomas Paine, The Age of Reason (Citadel Press, New York 1976) sh.

877 Geroge Rude , The Crowd in the French Revolution, (Oxford 1959) sh. 50

878 Sanchez, age , sh. 97

879 S. hardy, Mes Loisirs, ou Journal d;Evenments Tels Qu'ils Parviennent a Ma Connaissance (Paris 1764-1789), [* cilt'lik bu yayinin 8ci cild'inin 435 sayfasina bakiniz] .

880 Fransa'da 1830 ihtilali sonucu olarak Louis Philip 'in tahta çikarilmasi, halkin din adamlarina karsi besledigi düsmanligin yeni bir patlamasidir. Charles X' in taht'tan indirilmesi sirasinda halkin Klise'lere ve din adamlarina saldirmasi son derece ilginç bir olaydir.

881 George Rude , The Crowd in the French Revolution (Oxford 1959) sh. 232 ve d. ; Ayrica bkz. Philip Spencer , Politics of Belief in XIX Century , (London 1954) sh. 17 ve d.: Ayrica bkz. bertier de Sauvigny , The Bourbon Restoration , (Phiuldelphia 1967)

882 Incil' in Almanca'ya çevrilip , ibadetin bu dil ile yapilmasi, silik ve güzsüz durumda buluna almancanin bagimsiz bir dil olarak zenginlesmesine vesile olduktan gayri bir de Alman halklarinin milli birlik duygularina erismesi yolunu açmistir. Bu konuda bkz. Baron, age. sh.120 ve d. .Ayrica bkz. Arsel, Arap Milliyetciligi ve Türkler, (Remzi Kitap Evi, Istanbul 1977)

883 Kur'an'i Türkçe'ye çevirme egiliminde olan Türkleri Arap yazarlar hep "Zindik" , "Kafir" sözcükleriyle hakarete layik görmüslerdir. Ezher de hocalik yapan Muhammad Sakir'in bu konuda yayinladigi bir yazinin T.W.ARnold tarafindan yapilan ingilizce çevirisi için bkz."The Moslem World " (Vol. XVI, 1926, sh. 161-165) .

884 Bazi kimseler Kur'an'in Türkce çevirisinin çok eskilere indigini, ve örnegin Selçuklular zamaninda ya da Fatih döneminde yapilan çeviriler bulundugunu iddia ederler. Bunu yaparlarken "çeviri" ile "meal" arasindaki farki unutmus görünürler. Gerçekten de Kur'an hiç bir zaman baska dile cevrilmemistir; sadece meal'en

885 Bkz. Riyazü's Salihin... (Ankara 1972) sh. 176

886 Bu konuda Diyanet'in 1972 de yayinladigi "Hutbeler" adli kitaba bakiniz.

887 Bilindigi gibi Napolyon din'e inanmaz ve fakat dini, siyasal iktidarin uygulanmasinda ve dogal esitsizliklerin ve sosyal adaletsizliklerin sürdürülmesinde bir araç olarak kabul ederdi. Papalik ile "Concordat" imzalamasi, klise'nin destegiyle iktidarini en etkili sekilde kullanabilmek içindi.

888 Bkz. Journal Officiel , ( Le Mai 4, 1877; No. 3284)

889 J. N. Moody , age, sh. 12 ve d.

890 Bu konuda bkz. Arsel, Teokratik Devlet..., sh. 422,551, 560,619, 687, 725

891 Sahih-i..., X, sh.174-179, Hadis no. 1578

892 Bu hadis için bkz. Sahih-i..., XI, sh. 253, Hadis no. 1786. Her ne kadar yukardaki hadis, evlenme, namaz kilma vs vesilesiyle söiyl;enmis ise de Muhammed'in tum davranislarina samildir.

893 Gerek Ibn Hisam' in Siret 'inden ve gerek Ibn Sa'd 'in Tabakat adli yapitindan ögrenmekteyiz ki tartisma sirasinda Sa'd b. Ubada 'nin görüsü halifelige Ensar'dan birinin getirilmesi yönünde oldugu için Ömer buna itiraz etmis ve : "Arap'lar ancak Kureys'li bir kimsenin otoritesine boyun egerler, çünkü bilirler ki Kureysli'ler kan bakimindan arap'alrin ve bu ülkenin en asil sinifidir. Bu nedenle ben size su iki kisiden birini teklif ediyorum, onlardan dilediginizi kabul edin" diyerek Ebu Bekr ile al-Cerrah 'in elini tutmustur. Sonra teklifini Ebu Bekr lehine çevirmis ve kabul edilince arkadaslariyle birlikte Sa'd b. Ubada 'nin üstüne çullanmistir. Sa'd 'in bu sekilde öldürülmesinden sonra Omer sunu söylemistir: "Aramizdan biri onu öldürdügünü söyledi. ben dedim ki -'onu Tanri öldürdü-..." . Bu hususlar için bkz. Ibn Sa'd, Tabakat , III; ve Ibn Ishak, age, sh. 686 ve d.

894 Bu konuda bkz. Bernard Lewis, Islam in History, (London 1973) , sh. 229 ve d.

895 Ibnül'Esir (ya da Ibn al-Asir) 'in bu kitabinin "Tornberg" baskisi 'nin Cild I, sh. 719 ve ayrica Cild VII, sh. 43 bakiniz.

896 Halife al-Mütevekkil gibi diger bazi halife'lerin özgür düsünce'ye karsi düsmanca tutumlari hakkinda yabanci kaynak arayanlara su kitabi tavsiye deriz. Gustave Dugat, Histoire Philosophique et des Theologiens Musulmans de 632 a 1258 de J.C. (Paris 1878) . Yukardaki hususlar için bkz. sh. 112 ve d.

897 Kitabin asil adi söyledir: al-Anis al-mutrib bi-ravz al-kirtas fi ahbar Mulük al-Magrib va tarih Medinat

898 Bkz. al-Suyuti , Tarih al-hulafa, (Kahire 1952)

899 Sair'in Selahaddin Eyyubi aleyhinde bir komnplo'ya katildigi da ileri sürülür. Ibn Hallikan'in Vefayat'inin 2ci cild'inebakiniz. Kitabin ingilizce çeviris için bkz. Ibn Khallikan, Biographical Dictionary , (Slane's Transl. Paris 1843), II, sh. 367-370

900 Ebulfida , al-Muhtasar fi tarih al-basar , (Kahire 1325) sh. 4, 14