1. Bu tür iddiâlar için bkz. Gölpinarli, "Islâm Tarihi", (Milliyet gazetesi, 14 Aralik 1968). Ayrica bkz. Sahih-i Buharî Muhtasari (Cilt VI, 536; Cilt VII, 462 ve d. H. no. 1120-1121; Cilt XII, 260

2. Bu tür iddiâlar için bkz. Sahih-i..., (Cilt VII, sh. 466)

3. Bu dogrultudaki iddiâlar için bkz. Demircan, Islâm’a Göre Cinsel Hayat, (Istanbul 1986) II, 250

4. Bu tür iddiâlar için bkz. Ameer, Ali Syed, The Spirit of Islam (London 1935, sh. 265-7). Bu konu ile ilgili diger bilgiler için bkz. Arsel, Arap Milliyetçiligi ve Türkler, (Inkilap Kitapevi, Istanbul, 1987)

5. Diyânet Isleri Baskanliginin bu konudaki iddiâlari için bkz. Sahih-i... (Cilt VIII, ... 460; Cilt XII, 260)

6. Bu konuda benim Teokratik Devlet Anlayisindan Demokratik Devlet Anlayisina adli kitabima bakiniz.

7. Bu konuda benim Arap Milliyetçiligî ve Türkler adli kitabima bakiniz.

8. Ebû Hüreyre'nin rivâyetine göre Muhammed söyle der: "Her kim kölesine ve cariyesine zinâ isnâd eder, memlûki de o isnâddan uzak bulunursa, o kimse kiyâmet gününde dövülür; Neger ki memlûk, efendisinin dedigi gibi ola". Bkz. Sahih-i... Cilt XII, sh. 250-260; Hadîs no. 2092

9. Demircan, Islâm’a Göre Cinsel Hayat, (Istanbul 1986) II, 247 ve d.

10. Diyânet Vakfi cevirisinden.

11. Bu konuda daha genis bilgi için bkz. Turan Dursun, Kur'ân Ansiklopedisi, (Kaynak yayinalri, Istanbul 1994, Cilt VII, sh. 202 ve d.)

12. Gazalî, Ihyâu ‘ulûmi’d-dîn (Bedir yayinevi, Istanbul 1975), II. 79

13. Amr Ibn-i Hârîs'in rivâyeti olan hadîs için bkz. Sahih-i... (Cilt VIII, 205 Hadîs no. 1167)

14. Sahih-i... (Cilt VIII, 235, Hadîs no. 1173)

15. Ömer b. Hattab'in rivâyetine dayali olarak Buharinin naklettigi hadîs için bkz. Sahih-i... (Cilt VIII, sh 332, Hadîs no. 1225)

16. Hadîs'ler için bkz. Sahih-i... (Cilt VIII, sh. 236)

17. Sahih-i... (Cilt VIII, sh. 206)

18. Bu konuda Tabarî ve Ibn Ishak gibi kaynaklara bakiniz. Tabarî, age (1966) (Cilt II, sh. 849 ve d.)

19. Bu konuda ayrica bkz. Sahih-i... (Cilt VI, 370)

20. Hadîs için bkz. Sahih-i... (Cilt X, sh. 353, Hadîs no. 1641)

21. Buharî’ bu hadîs’i, alim satim akdiyle ilgili bölümde örnek veriyor. Bkz. Sahih-i..., (Cilt VI, sh. 374 ve d. hadîs no. 970. Hadis’in açiklanmasina bakiniz. Esas metinde "paratez" içindeki sözcükler, kolaylik saglamak için tarafimizdan konmustur )

22. Burada adi geçen Ebû Râfi Misirli bir Kiptî'dir. Asil adinin Eslem ya da Ibrahim oldugu söylenir. Bu Ebû Râfi'yi, Hayber Yahudilerinden olan ve Muhammed'in öldürttügü Ebû Râfi ile karistirmamak gerekir.

23. Taberî, age (1966), II, 734; Ibn Sa'd, age (1967), I, 152

24. Sahih-i... (Cilt VII, 14, 283.)

25. Belirtelim ki Hunayn seferini Muhammed, Seymâ'nin mensup bulundugu Benî Sa'd kabilesinin ittifak halinde bulundugu bir birlige karsi açmisti. Bu birlige Hevâzin ve Sakîf kabileleri de dahildi. Yukardaki olay için bkz. Sahih-i... (Cilt VII, 97-99). Ayrica bkz. Taberî, age (1966), II, sh. 734

26. Söylendigine göre Muhammed, o tarihlerde Bilâl, Suheyb, Sâlim, Mehca, Habbab gibi Sahâbî’sinden bazi kimselere maddî yardimlarda bulunurdu. Ancak ne var ki bazi zamanlar verecek bir sey bulamaz, ve Tanri’ya duâ ederek onlara rizik saglamaga çalisirdi. Bundan dolayidir ki Isrâ Sûresine 28ci âyet'i koymus ayrica da yukardaki âyet'i eklemistir.

27. Diyânet Vakfi’nin çevirisinde, Nûr Sûresi’nin 33.âyet’inin açiklanmasi vesilesiyle yer alan satirlardan.

28. Urve Ibn-i Zûbeyr'in Ayse'den rivâyeti için bkz. Sahih-i... (Cilt VI, sh. 480 ve d.)

29. Bu hadîs için bkz. Sahih-i... (Cilt IX, sh. 364, Hadîs no. 1498)

30. Sahih-i... (Cilt IX, sh. 366)

31. Yine Celâleddin’den ögrenmekteyiz ki bazi Kur’ân yorumculari bu âyet’i farkli bir olaya dayatirlar. Güyâ Tanri Adem’i yaratip da burnuna hayat nefesini üfürdükte, Adem, nefesin bütün vucuduna yayilmasini beklemeden, yâni vücudunun bir kismi henuz çamur halinde iken, acele ile ayaga kalkmak istemis fakat düsmüstür. Ve guyâ âyet, insan’in daha Adem’le birlikte aceleci oldugunu anlatmaik için konmustur.

32. Sahih-i..., (Cilt III, 344)

33. Sahih-i..., (Cilt III, 344)

34. Dursun, Kur'ân Ansiklopedisi, (Cilt VII, 202)

35. Bu konudaki hadîsler için bkz. Sahih-i..., (CILt III, 312-3)

36. Sahih-i... (Cilt III, 343, Hadîs no. 552)

37. Bu konuda Ebû Hürfeyre'nin rivâyetine dayali hadisler için bkz. Sahih-i... (Cilt VI, sh, 275, Hadîs no. 918)

38. Bkz. Imam Gazâlî, Ihyâu ‘ulûmi’d-dîn (Diyânet Isleri Baskanligi Müfettislerinden Ahmed Serdaroglu’nun çevirisi, Bedir yayinevi, Istanbul 1975, Cilt IV, sh. 734)

39. Imâm Gazzâlî, Ihyâu 'Ulûmi'd-dîn (Bedir Yayinlari Istanbul, 1975; Cilt II, 79)

40. Bu hadîs için bkz. Sahih-i... (Cilt VIII, sh. 31, Hadîs no. 1135)

41. Ibn Battal'in söylemesi söyle: "Bu hadîsten müstefad olan hüküm, câriyeyi zî-rahme hibe etmek, azâdlamaktan efdal olmasidir". (Bu hadîs için bkz. Sahih-i..., Cilt VIII, sh. 32)

42. Sahih-i... (Cilt VIII, 26 ve d., hadîs no. 1133)

43. Sahih-i... (Cilt IX, 59)

44. Sahih-i... ( Cilt XII, 350, Hadîs no. 2157)

45. Sahih-i... (Cilt XII, 351, Hadîs no. 2158)

46. Gazâlî, Ihyâu.... (1975) Cilt IV, sh. 734

47. Sahih-i... (Cilt I, 58, Hadîs no. 47)

48. Sahih-i... (Cilt I, 58, Not. 1)

49. Bu konuda bkz. Franz Rosenthal, The Moslem Concept of Freedom, Prior to the XIXth Century, (Leiden 1960, sh. 31. Not 73)

50. Bu konuda bkz. C. Verelinden, L'Esclavage Dans l'Europe Medieval: I, Peninsule Iberique-France, (Bruges 1955). L.T. Hobhouse, Morals In Evolution (London 1951)

51. Mecella al-Mecmua al-ilmî al-Irak adli dergi'nin 1954 tarihli nüshasinda Muhammad al-Kadi' nin: Al-Hürriya va-s-salam va'l-hükm fi'l-Islam" baslikli yazi için bkz. Revue des Etudes Islamiques ,1956-1957, sh. 108

52. Bu konuda bkz. L. T. Hpbhouse, Morals in Evolution (London, 1951, sh. 286 ve d.)

53. Kâbus-nâme 'nin Ingilizce çevirisi için bkz: Kai'ka'us Ibn Iskandar. A Mirror for Princes: the Qabus Name (Transl. by Reuben Levy, New York 1951. sh. 99 ve d.). Fransizca çeviri için bkz. "Le Qabus Name" (Transl. par A. Querry; Paris 1886, sh. 196)

54. Le Qabus Name (sh. 215)

55. Islâm Ansiklopedisi 'nde "Keykavus" adina bakiniz.

56. Bu konuda yazanlarda biri su: Hammouda Ghoraba, "Islam and Slavery" (in "The Islamic Quarterly", Vol. II, No. 3, Ovt. 1955, pp. 53-159)

57. Maurice Lombard, L'Islam Dans Sa Premiere Grandeur: VIIIe-Xe Siecles (Paris 1971) . Yazar söyle der: "A la suite des grandes civilizations de l'Antiquité et de l'Empire Byzantin, le monde musulman est une civilization esclavagiste" sh. 194

58. Lombard, age , sh. 194

59. Bati ülkeleri köleligi 19cu yüzyilda resmen kaldirmislardir. Ingiltere kendi kolonilerinde kölelige 1833 yilinda, Fransa 1848, Hollanda 1854-59 ve Rusya 1873 yilinda bu isi tamamlamislardir.